Ngày 30/11 tại Côn Đảo: Tưởng nhớ Anh hùng Lê Văn Việt (1937–1966)
Ngày 30/11 hằng năm là dịp tưởng nhớ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Văn Việt (1937–1966), người chiến sĩ biệt động Sài Gòn – Gia Định đã hy sinh tại nhà tù Côn Đảo. Ông còn được biết đến với bí danh Tư Việt và tên Nguyễn Văn Hai khi bị bắt. Từ những năm tháng hoạt động ở Sài Gòn đến cuộc vượt ngục táo bạo tại trại Phú Hải, cuộc đời ông là một câu chuyện về lòng kiên định, khát vọng tự do và sự hy sinh của người chiến sĩ cách mạng.
Lê Văn Việt: người chiến sĩ biệt động từ Long Phước
Lê Văn Việt sinh năm 1937, quê ở xã Long Phước, vùng Thủ Đức, Sài Gòn trước đây, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Ông từng sinh sống tại Long Trường, một địa bàn cũng thuộc vùng Thủ Đức lịch sử. Trong các tài liệu cách mạng, ông thường được gọi là Tư Việt; khi bị bắt, ông khai tên Nguyễn Văn Hai. Những tên gọi này đều chỉ cùng một nhân vật.
Theo hồ sơ tiểu sử, ông tham gia hoạt động cách mạng từ tháng 1/1959, nhập ngũ ngày 3/2/1960 và được kết nạp vào Đảng ngày 1/10/1962. Trong quá trình hoạt động, ông đảm nhiệm những nhiệm vụ trinh sát, đặc công và chiến đấu tại địa bàn Sài Gòn – Gia Định.
Cuối năm 1962, Lê Văn Việt được đào tạo nghiệp vụ trinh sát, đặc công. Sau đó, ông tham gia các hoạt động vũ trang ở khu vực Củ Chi, Hóc Môn và vùng phụ cận. Những năm đầu thập niên 1960, đây là địa bàn có nhiều hoạt động quân sự và đấu tranh chính trị quyết liệt.
Trận đánh Đại sứ quán Mỹ ngày 30/3/1965
Một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời Lê Văn Việt là trận tấn công vào tòa Đại sứ quán Mỹ tại Sài Gòn ngày 30/3/1965, ở khu vực đường Hàm Nghi. Tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo ghi nhận ông tham gia trận đánh này và bị thương rất nặng trong lúc chống trả trước khi bị bắt.
Vụ nổ đã làm hư hại nghiêm trọng tòa nhà, gây thương vong cho cả người Mỹ và người Việt Nam, trong đó có dân thường. Tài liệu ngoại giao Hoa Kỳ ghi Phó đại sứ U. Alexis Johnson bị thương do các mảnh kính vỡ. Đây là một sự kiện gây chấn động và được nhiều nguồn tư liệu Việt Nam lẫn quốc tế đề cập.
Sau khi bị bắt, Lê Văn Việt phải đối mặt với các cuộc thẩm vấn và một bản án tử hình của tòa án quân sự chính quyền Sài Gòn. Bản án không được thi hành ngay; ông tiếp tục bị giam giữ và sau đó bị đưa ra nhà tù Côn Đảo.
Bị giam tại trại Phú Hải, Côn Đảo
Trong hệ thống nhà tù Côn Đảo, Lê Văn Việt bị giam cùng những người tù án tử hình dưới chế độ kiểm soát đặc biệt nghiêm ngặt. Dù mang thương tích nặng từ trận đánh trước đó và phải chịu điều kiện giam cầm khắc nghiệt, ông vẫn giữ quyết tâm tìm đường trở lại đất liền để tiếp tục hoạt động.
Tại đây, ông gặp hai người bạn tù là Lê Hồng Tư, một sinh viên yêu nước, và Phạm Văn Dẫu, một chiến sĩ đặc công. Cả ba cùng nung nấu kế hoạch vượt khỏi nhà giam, tìm chỗ ẩn náu trên đảo và chờ thời cơ vượt biển.
Cuộc vượt ngục táo bạo đêm 12/10/1966
Đêm 12/10/1966, Lê Văn Việt, Lê Hồng Tư và Phạm Văn Dẫu tổ chức vượt ngục từ phòng giam số 3, Banh I, thuộc trại Phú Hải. Theo tư liệu của đơn vị bảo tồn di tích Côn Đảo, đây là một cuộc vượt ngục đặc biệt táo bạo vì diễn ra ngay tại nơi giam giữ các tù án tử hình, vốn có chế độ canh phòng rất chặt chẽ.
Sau khi thoát khỏi khu giam, ba người tìm nơi ẩn náu, hy vọng có thể kết bè hoặc tìm phương tiện để vượt biển về đất liền. Tuy nhiên, điều kiện trên đảo vô cùng khắc nghiệt, không có cơ sở cách mạng che chở và lực lượng canh phòng truy tìm gắt gao. Những người vượt ngục lần lượt bị phát hiện và bắt lại.
Tư liệu hồi ký ghi Lê Hồng Tư bị bắt lại trước, còn Lê Văn Việt và Phạm Văn Dẫu tiếp tục tìm cách lẩn tránh nhưng cuối cùng cũng không thoát khỏi vòng truy đuổi. Cả ba bị đưa trở lại khu biệt giam. Vụ việc khiến nhà tù tăng cường các biện pháp canh phòng đối với tù nhân.
Cuộc vượt ngục không thành công, nhưng đã để lại một dấu ấn đặc biệt trong lịch sử đấu tranh của tù chính trị Côn Đảo: ngay tại nơi bị giam giữ nghiêm ngặt, những người tù vẫn tìm cách giành lại tự do.
Ngày 30/11/1966: người chiến sĩ hy sinh trong nhà tù
Sau khi bị bắt trở lại, Lê Văn Việt phải chịu những cuộc đánh đập và tra tấn nặng nề. Vết thương ở vùng bụng từ trận đánh năm 1965 tái phát, khiến sức khỏe ông suy kiệt. Trong điều kiện nhà tù thiếu thốn và khắc nghiệt, tình trạng của ông ngày một trầm trọng.
Ngày 30/11/1966, Lê Văn Việt hy sinh tại nhà tù Côn Đảo, khi mới 29 tuổi. Tên tuổi ông gắn với cả hai dấu mốc: trận đánh tại Sài Gòn tháng 3/1965 và cuộc vượt ngục ở trại Phú Hải tháng 10/1966. Những sự kiện ấy đã trở thành một phần ký ức về cuộc đấu tranh của các chiến sĩ cách mạng trong hệ thống nhà tù Côn Đảo.
Phần mộ tại khu C, Nghĩa trang Hàng Dương
Hiện nay, phần mộ Anh hùng Lê Văn Việt nằm tại khu C, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo. Nơi đây lưu giữ ký ức về nhiều thế hệ người Việt Nam yêu nước từng bị giam cầm và hy sinh trên đảo.
Ngày 30/11 hằng năm là dịp tưởng nhớ Anh hùng Lê Văn Việt, tri ân những đóng góp và sự hy sinh của người chiến sĩ biệt động Sài Gòn – Gia Định. Việc dâng hương, tìm hiểu tư liệu và kể lại câu chuyện cuộc đời ông góp phần gìn giữ ký ức lịch sử cho những thế hệ sau. Thời gian và chương trình lễ tưởng niệm chính thức, nếu có, được đơn vị tổ chức thông báo theo từng năm.
Danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Ngày 20/12/1994, Lê Văn Việt được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận quá trình chiến đấu và sự hy sinh trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.
Tên tuổi Lê Văn Việt cũng được ghi nhớ tại quê hương Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh. Đối với Côn Đảo, ông là một trong những nhân vật tiêu biểu gắn với lịch sử tù án tử hình và phong trào tìm đường vượt ngục của những người tù chính trị.
Tưởng nhớ để hiểu hơn lịch sử Côn Đảo
Di tích nhà tù Côn Đảo hôm nay không chỉ là những dãy phòng giam, bức tường và hàng rào kẽm gai. Mỗi dấu tích còn gắn với số phận của những con người cụ thể. Cuộc đời Lê Văn Việt cho thấy những lựa chọn, thử thách và tổn thất mà một thế hệ đã trải qua trong chiến tranh.
Ngày 30/11, khi tưởng nhớ Lê Văn Việt, chúng ta cũng nhắc lại câu chuyện về ba người tù án tử hình đã tìm cách vượt khỏi trại Phú Hải trong đêm tháng 10/1966. Đó là một ký ức cần được lưu giữ với sự trân trọng đối với lịch sử và những người đã nằm lại Côn Đảo.
Nguồn tư liệu: Lịch sử đấu tranh của các chiến sĩ yêu nước và cách mạng Nhà tù Côn Đảo (1862–1975), NXB Chính trị Quốc gia, 2010, tr. 423–424; Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, bài Kỷ niệm 51 năm ngày hy sinh của AHLLVTND Việt Nam Lê Văn Việt (30/11/1966–30/11/2017) và bài tưởng niệm lần thứ 59 (2025); tư liệu ngoại giao Hoa Kỳ Foreign Relations of the United States, 1964–1968, quyển II, mục 221, về sự kiện tại Đại sứ quán ngày 30/3/1965.
Ghi chú biên tập: Trong một số bản kể, U. Alexis Johnson được gọi nhầm là Đại sứ Mỹ và mô tả bị thương rất nặng. Tài liệu ngoại giao Hoa Kỳ xác định ông là Phó đại sứ/đại biện và bị thương do kính vỡ. Bài viết sử dụng cách ghi thận trọng để tránh nhầm lẫn chức danh và mức độ thương tích.
