Ngày 19/6 tại Côn Đảo: Tưởng nhớ Anh hùng Lê Tự Kình (1916–1964)
Ngày 19/6 hằng năm là dịp tưởng nhớ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Tự Kình (1916–1964), còn được biết đến với tên Lê Kinh Đức. Ông là người con quê Quảng Nam, đã giữ vững khí tiết trong những năm tháng bị giam cầm tại Côn Đảo và hy sinh ngày 19/6/1964, giữa cuộc tuyệt thực phản đối chế độ lao tù khắc nghiệt. Cuộc đời ông gắn với phong trào cách mạng miền Trung, những năm tháng hoạt động bí mật ở Sài Gòn và cuộc đấu tranh của tù chính trị tại Côn Đảo.
Người con xứ Quảng sớm đi theo cách mạng
Lê Tự Kình sinh năm 1916 tại Quảng Nam, lớn lên trong vùng đất Điện Bàn giàu truyền thống yêu nước. Từ khi còn trẻ, ông đã tham gia các hoạt động đấu tranh đòi quyền lợi cho nhân dân. Năm 1936, ông bước vào con đường hoạt động cách mạng; năm 1937, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.
Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông tham gia công tác vận động và chuẩn bị lực lượng khởi nghĩa giành chính quyền. Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Lê Tự Kình trải qua nhiều nhiệm vụ tại địa phương, tham gia xây dựng cơ sở và tổ chức quần chúng. Tư liệu về cuộc đời ông cho thấy sự gắn bó bền bỉ với phong trào cách mạng ở Quảng Nam.
Hoạt động bí mật ở Sài Gòn và những năm bị bắt giam
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Lê Tự Kình tiếp tục ở lại miền Nam hoạt động. Trước sự truy lùng của chính quyền Sài Gòn đối với những cán bộ kháng chiến cũ, tổ chức đưa ông vào Sài Gòn để xây dựng và duy trì các cơ sở cách mạng.
Tại đây, ông tìm cách kết nối những người quê miền Trung đang sinh sống và làm việc trong thành phố. Theo tư liệu gia đình và các cựu tù chính trị, nghề đạp xích lô là một hình thức sinh kế hợp pháp giúp ông đi lại, gặp gỡ và duy trì hoạt động bí mật.
Trong một lần bị chỉ điểm, ông bị lực lượng an ninh của chính quyền Sài Gòn bắt giữ. Một câu chuyện được lưu truyền kể rằng, khi cảm nhận nguy hiểm đang đến gần, ông đã đưa người con út đi ăn một bát phở trước lúc chia tay. Khoảnh khắc đời thường ấy về sau trở thành một ký ức xúc động của gia đình.
Ông trải qua nhiều nơi giam giữ ở miền Trung và Sài Gòn, rồi bị đưa ra Côn Đảo. Dù chịu đựng các cuộc tra hỏi và chế độ giam cầm hà khắc, ông vẫn giữ lập trường, không từ bỏ con đường đã chọn.
Kiên cường trong nhà tù Côn Đảo
Tại Côn Đảo, Lê Tự Kình, còn được bạn tù biết đến với tên Lê Kinh Đức, tham gia phong trào đấu tranh của tù chính trị nhằm bảo vệ khí tiết và phản đối việc ép buộc người tù từ bỏ lý tưởng cách mạng.
Đây cũng là thời kỳ nhà tù áp dụng nhiều biện pháp phân hóa, cô lập, cắt giảm khẩu phần và trừng phạt những người kiên quyết không khuất phục. Cuộc sống của tù chính trị thiếu thốn cả về lương thực, nước uống và điều kiện chăm sóc sức khỏe. Trong hoàn cảnh ấy, tinh thần đoàn kết và việc tổ chức các cuộc đấu tranh tập thể trở thành chỗ dựa cho nhiều người.
Lê Tự Kình được đồng đội ghi nhớ là người giữ vững ý chí, tích cực tham gia các hoạt động phản đối chế độ cai trị hà khắc, kể cả khi sức khỏe ngày càng suy yếu. Những câu chuyện về ông góp phần lý giải vì sao cuộc đấu tranh bảo vệ khí tiết của tù chính trị Côn Đảo là một phần quan trọng trong lịch sử nhà tù.
Cuộc tuyệt thực năm 1964 và sự hy sinh ngày 19/6
Năm 1964, tù chính trị tại Côn Đảo tổ chức cuộc tuyệt thực tập thể để phản đối những hình thức đối xử hà khắc. Theo Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, cuộc tuyệt thực này kéo dài 23 ngày. Lê Tự Kình đã tham gia đấu tranh và hy sinh khi cuộc tuyệt thực vẫn đang diễn ra.
Tư liệu hồi ký của bạn tù kể lại những ngày giam giữ đầy khốc liệt: sau nhiều ngày không ăn uống đầy đủ, cơ thể những người tù suy kiệt, nhiều người không còn đủ sức đứng lên, trong khi điều kiện vệ sinh và chăm sóc y tế hết sức thiếu thốn. Dù vậy, họ vẫn cố gắng chăm sóc, động viên nhau tiếp tục đấu tranh.
Theo những lời kể được lưu lại, khi sức khỏe đã đến giới hạn, Lê Tự Kình vẫn cố gắng phản đối việc bị đưa đi khỏi khu giam giữ. Trong những giờ cuối cùng, ông động viên đồng đội tiếp tục chăm lo cho nhau và không từ bỏ cuộc đấu tranh.
“Tôi yếu quá rồi, các đồng chí ở lại hãy lo liệu cho anh em và tiếp tục cuộc đấu tranh.”
Ngày 19/6/1964, Lê Tự Kình hy sinh tại nhà tù Côn Đảo, khi 48 tuổi. Theo tư liệu về cuộc tuyệt thực, ông qua đời vào ngày thứ 14 của cuộc đấu tranh. Sự hy sinh của ông là một mất mát lớn đối với những người bạn tù và phong trào đấu tranh tại Côn Đảo.
Nơi an nghỉ và ngày 19/6 tưởng niệm tại Côn Đảo
Phần mộ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Tự Kình hiện nằm tại khu C, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo. Đây là nơi ghi dấu sự hy sinh của nhiều thế hệ chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước từng bị giam cầm trên đảo.
Ngày 19/6 hằng năm là dịp tưởng nhớ Lê Tự Kình, người đã hy sinh vì lý tưởng độc lập dân tộc. Những nén hương tại Nghĩa trang Hàng Dương và hoạt động tưởng niệm tại Đền thờ Côn Đảo là dịp tri ân, nhắc nhớ những năm tháng đấu tranh gian khổ của các thế hệ đi trước.
Danh hiệu Anh hùng và sự ghi nhớ của quê hương
Ngày 26/4/2018, Lê Tự Kình được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận những cống hiến của ông cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.
Tại quê hương Quảng Nam, tên tuổi ông còn được nhắc đến qua những tư liệu lịch sử địa phương và ký ức gia đình. Câu chuyện về cuộc đời Lê Tự Kình cũng là câu chuyện của một thế hệ cán bộ cách mạng đã kiên trì hoạt động, chịu đựng tù đày và hy sinh mà không từ bỏ niềm tin.
Tưởng nhớ để hiểu hơn lịch sử nhà tù Côn Đảo
Côn Đảo hôm nay là điểm đến của nhiều hành trình tìm hiểu lịch sử. Khi bước qua những dãy phòng giam cũ, người tham quan không chỉ nhìn thấy dấu tích vật chất của chế độ nhà tù mà còn có thể tìm hiểu những câu chuyện về lòng quả cảm, tình đồng đội và khát vọng tự do.
Ngày 19/6, việc tưởng nhớ Lê Tự Kình nhắc đến một dấu mốc đặc biệt trong cuộc đấu tranh của tù chính trị năm 1964. Ông đã ra đi, nhưng sự kiên định và lời dặn tiếp tục chăm lo cho đồng đội vẫn là điều được các thế hệ sau trân trọng.
Nguồn tư liệu tham khảo: Lịch sử đấu tranh của các chiến sĩ yêu nước và cách mạng Nhà tù Côn Đảo (1862–1975), NXB Chính trị Quốc gia, 2010, tr. 398–400; hồ sơ truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Tự Kình; Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, lễ tưởng niệm ngày 19/6/2026; Văn Nghệ Đà Nẵng, “Đi về phía anh hùng” (2024).
Ghi chú tư liệu: Một số bản kể ghi cuộc tuyệt thực kéo dài 21 ngày, trong khi Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo và bài nghiên cứu trên Văn Nghệ Đà Nẵng ghi 23 ngày. Bài viết dùng mốc 23 ngày và phân biệt rõ thời lượng của cuộc tuyệt thực với ngày hy sinh 19/6/1964 của Lê Tự Kình.
