Ngày 18/10 tại Côn Đảo: Tưởng nhớ Anh hùng Trần Văn Bảy (Bảy Xệ)
Ngày 18/10 hằng năm là dịp tưởng nhớ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Bảy, thường gọi Bảy Xệ, người cán bộ cách mạng gắn bó với phong trào đấu tranh ở miền Tây Nam Bộ và đã hy sinh trong nhà tù Côn Đảo. Ông từng đảm nhiệm những trọng trách tại Rạch Giá, Cần Thơ, Vĩnh Long trong thời kỳ chuẩn bị Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940. Ngày 18/10 được đơn vị bảo tồn di tích Côn Đảo sử dụng làm mốc tưởng niệm; một số tài liệu khác ghi ngày hy sinh không trùng nhau, được nêu rõ ở cuối bài.
Từ hoàn cảnh nghèo khó đến con đường cách mạng
Theo tài liệu Nhân vật lịch sử tỉnh Vĩnh Long, Trần Văn Bảy (Bảy Xệ) sinh năm 1911 trong một gia đình nông dân nghèo, quê ở vùng Tam Bình, Vĩnh Long. Gia đình gặp cảnh mất ruộng đất nên chuyển đến xã Mỹ Quới, quận Thạnh Trị, tỉnh Sóc Trăng theo địa danh lịch sử. Các tài liệu về Sóc Trăng lại giới thiệu ông là người sinh ra tại vùng Mỹ Quới. Dù cách ghi nơi sinh còn khác nhau, Mỹ Quới là địa bàn gắn bó với tuổi trẻ và những bước đầu hoạt động cách mạng của ông.
Từ năm 1927–1928, khi mới ở tuổi thiếu niên, ông tiếp cận sách báo tiến bộ và những tư tưởng yêu nước. Ông tìm hiểu đời sống của người lao động, chứng kiến tình cảnh nông dân chịu cảnh nghèo khó, mất ruộng đất, sưu thuế nặng nề. Những trải nghiệm ấy góp phần đưa ông đến với các hoạt động vận động quần chúng và tổ chức cách mạng tại địa phương.
Xây dựng cơ sở Đảng và phong trào nông dân miền Tây
Cuối thập niên 1920, Trần Văn Bảy tham gia vận động thanh niên tại Mỹ Quới. Khi tổ chức Đảng ở địa phương hình thành năm 1930, ông là một trong những cán bộ nòng cốt và sau đó đảm nhiệm cương vị Bí thư Chi bộ Mỹ Quới. Trong những năm tiếp theo, ông hoạt động ở Phước Long, góp phần củng cố cơ sở Đảng và vận động nông dân tham gia các phong trào đấu tranh.
Theo những tài liệu lịch sử địa phương, ông từng đảm nhiệm trọng trách Bí thư Quận ủy Phước Long, được giao công tác ở Tỉnh ủy Rạch Giá và sau đó tại Cần Thơ, Vĩnh Long. Quá trình này cho thấy vai trò của một cán bộ tổ chức có kinh nghiệm trong việc phát triển mạng lưới cách mạng ở nhiều tỉnh miền Tây Nam Bộ.
Trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ Đông Dương, Trần Văn Bảy còn tham gia hoạt động tuyên truyền, phản ánh tình hình kinh tế và đời sống của nông dân. Bản tiểu sử trong sách Nhân vật lịch sử tỉnh Vĩnh Long nhắc đến việc ông cộng tác với những tờ báo công khai của phong trào, góp tiếng nói lên án bất công xã hội và cổ vũ tinh thần đấu tranh của người lao động.
Vai trò chuẩn bị cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940
Cuối năm 1939 và đầu năm 1940, phong trào cách mạng Nam Bộ phải đối mặt với sự đàn áp gắt gao của thực dân Pháp. Nhiều cơ sở bị khám xét, cán bộ bị truy nã, bắt giữ. Trong hoàn cảnh ấy, Trần Văn Bảy được điều động tham gia lãnh đạo phong trào ở Vĩnh Long, tập trung khôi phục tổ chức và chuẩn bị lực lượng.
Tư liệu lịch sử Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long ghi nhận vào đầu năm 1940, Trần Văn Bảy (Bảy Xệ) đảm nhiệm cương vị Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Long. Ông cùng các đồng chí triển khai việc củng cố các chi bộ, xây dựng cơ sở quần chúng và chuẩn bị kế hoạch khởi nghĩa theo chủ trương của Xứ ủy Nam Kỳ.
Trong quá trình chuẩn bị, các cuộc họp và hoạt động của Tỉnh ủy diễn ra tại nhiều địa điểm bí mật. Cuối tháng 7/1940, một cuộc họp tại khu vực Cầu Lầu bàn về kế hoạch khởi nghĩa và bị mật thám phát hiện, dẫn đến việc nhiều cán bộ chủ chốt bị bắt. Các tư liệu khác cũng nhắc vụ khám xét, bắt giữ Trần Văn Bảy tại cơ sở Cầu Lầu vào tháng 9/1940. Những khác biệt về thời điểm và diễn biến cụ thể cần được đối chiếu với hồ sơ lưu trữ gốc.
Việc ông bị bắt đã gây tổn thất cho phong trào cách mạng Vĩnh Long, trong bối cảnh công tác chuẩn bị Khởi nghĩa Nam Kỳ bước vào giai đoạn quyết liệt.
Từ các nhà lao ở đất liền đến Côn Đảo
Sau khi bị bắt, Trần Văn Bảy lần lượt trải qua các nhà lao của chính quyền thực dân tại Vĩnh Long, Cần Thơ và Sài Gòn. Tại đây, ông bị tra khảo, giam cầm trong điều kiện khắc nghiệt. Theo các tư liệu lịch sử địa phương, dù phải chịu nhiều hình thức tra tấn, ông vẫn giữ vững khí tiết và bảo vệ cơ sở cách mạng.
Chính quyền thực dân sau đó kết án ông tù chung thân, lưu đày biệt xứ và đưa ra Côn Đảo. Đối với nhiều người yêu nước bị giam giữ thời kỳ ấy, Côn Đảo vừa là nơi chịu đựng chế độ nhà tù hà khắc, vừa là nơi tiếp tục diễn ra các cuộc đấu tranh bảo vệ tinh thần và phẩm giá của tù nhân.
Trong tù, Bảy Xệ được bạn tù ghi nhớ bởi sự kiên định, tinh thần đoàn kết và việc quan tâm giúp đỡ những người sức khỏe suy kiệt. Ông cùng đồng đội duy trì mối liên hệ, động viên lẫn nhau và tiếp tục đấu tranh phản đối cách đối xử tàn bạo của bộ máy cai ngục. Những câu chuyện này thuộc dòng lịch sử rộng lớn về những người tù yêu nước và cách mạng tại Côn Đảo.
Ngày 18/10: mốc tưởng niệm Trần Văn Bảy tại Côn Đảo
Tư liệu tưởng niệm của Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo sử dụng ngày 18/10/1942 làm ngày hy sinh của Anh hùng Trần Văn Bảy. Tuy nhiên, một số sách và tư liệu khác ghi 25/11/1941, còn danh sách lưu trữ người tù Côn Đảo có bản ghi 11/1/1942 theo tài liệu gia đình cung cấp. Vì vậy, ngày 18/10 được xác định ở đây là mốc tưởng niệm đang được sử dụng tại Côn Đảo, không phải kết luận giải quyết toàn bộ khác biệt trong hồ sơ lịch sử.
Dù khác nhau về cách ghi ngày mất, các nguồn đều cho thấy ông đã hy sinh trong thời gian bị giam giữ tại nhà tù Côn Đảo. Cuộc đời Trần Văn Bảy để lại dấu ấn qua những năm tháng tổ chức cơ sở cách mạng ở miền Tây, chuẩn bị Khởi nghĩa Nam Kỳ và giữ vững khí tiết khi bị lưu đày.
Tưởng nhớ tại Nghĩa trang Hàng Dương
Ngày 18/10 hằng năm là dịp tưởng nhớ và tri ân Trần Văn Bảy (Bảy Xệ). Các hoạt động tưởng niệm đã được tổ chức tại khu D, Nghĩa trang Hàng Dương và Đền thờ Côn Đảo. Những nén hương, vòng hoa và phút mặc niệm nhắc nhớ một người đã dành cuộc đời mình cho hoạt động cách mạng và hy sinh nơi đảo xa.
Đối với người muốn tìm hiểu về Trần Văn Bảy, có thể tra cứu cả tên gọi Bảy Xệ và các mốc hoạt động tại Phước Long, Cần Thơ, Vĩnh Long. Khi tham quan các di tích nhà tù hoặc viếng Nghĩa trang Hàng Dương, nên tham khảo thông tin từ thuyết minh viên, nhân viên quản lý di tích để có hướng dẫn phù hợp. Các buổi lễ chính thức, nếu được tổ chức, sẽ có chương trình riêng theo từng năm.
Danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Ngày 1/12/2014, Trần Văn Bảy được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Đây là sự ghi nhận đối với những đóng góp và sự hy sinh của ông trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Tên tuổi ông còn gắn với lịch sử cách mạng các địa phương miền Tây Nam Bộ. Qua tư liệu về Trần Văn Bảy, người đọc có thể thấy rõ hơn công việc thầm lặng của những cán bộ xây dựng cơ sở, tổ chức phong trào và vận động nhân dân trong thời kỳ đầy thử thách.
Tưởng nhớ một người cán bộ kiên trung của Nam Bộ
Côn Đảo hôm nay không chỉ lưu giữ những dấu tích nhà tù, mà còn lưu giữ câu chuyện của những con người đã sống và hy sinh tại đây. Trần Văn Bảy là một trong những người như thế. Từ vùng quê Mỹ Quới đến những năm hoạt động ở Vĩnh Long, Cần Thơ rồi bị đày ra Côn Đảo, cuộc đời ông gắn với những bước chuyển quan trọng của phong trào cách mạng Nam Bộ.
Tưởng nhớ Trần Văn Bảy vào ngày 18/10 cũng là dịp nhìn lại giá trị của tinh thần đoàn kết, lòng kiên định và sự hy sinh của nhiều thế hệ người Việt Nam yêu nước. Những ký ức ấy cần được gìn giữ, đồng thời tiếp tục đối chiếu cẩn trọng các nguồn để lịch sử được kể lại đầy đủ và chính xác hơn.
Nguồn tư liệu tham khảo: Nhân vật lịch sử tỉnh Vĩnh Long, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long, NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, tr. 29–30; Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, tư liệu tưởng niệm lần thứ 83 (2025); Danh sách lưu trữ người tù Côn Đảo; Báo Vĩnh Long: Một gia tộc quê Dừa Đỏ rạng danh đất phương Nam; Chuyên đề truyền thống lịch sử tỉnh Vĩnh Long.
Ghi chú biên tập: Có khác biệt giữa các nguồn về nơi sinh, năm sinh và ngày hy sinh của Trần Văn Bảy (Bảy Xệ). Bài viết sử dụng năm sinh 1911 theo nhiều tài liệu tiểu sử, giữ ngày 18/10 làm mốc tưởng niệm theo đơn vị bảo tồn di tích tại Côn Đảo và nêu các mốc khác để bạn đọc có cơ sở đối chiếu. Không nên mặc định ngày 18/10 dương lịch trùng Lễ giỗ Bà Phi Yến ngày 18 tháng Mười âm lịch.
