Ngày 28/5: Tưởng nhớ Phan Đình Tựu và tiếng hát trong lao tù Côn Đảo
Ngày 28/5 hằng năm là dịp tưởng nhớ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Đình Tựu (1936–1968), người chiến sĩ cách mạng quê Quảng Nam đã hy sinh tại nhà tù Côn Đảo. Giữa những năm tháng giam cầm khắc nghiệt, ông được đồng đội nhớ đến bởi tinh thần kiên cường và tiếng hát cách mạng vẫn vang lên để động viên bạn tù, ngay cả khi bản thân phải chịu những trận đòn và sự cô lập.
Người con quê Bảo An, Quảng Nam
Phan Đình Tựu sinh năm 1936 tại làng Bảo An, xã Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam theo địa danh lịch sử. Cha ông là Phan Quang Đình, mẹ là Huỳnh Thị Tao. Năm 1946, ông theo mẹ về làng Giảng Hòa, xã Đại Thắng, huyện Đại Lộc, Quảng Nam để sinh sống.
Trưởng thành trong những năm đất nước trải qua chiến tranh, Phan Đình Tựu sớm tham gia phong trào cách mạng. Năm 1961, ông thoát ly gia đình, lên chiến khu và hoạt động với tên Phan Tề tại đơn vị V10, bộ đội chủ lực của tỉnh.
Năm 1963, trong một trận chiến tại khu vực phía tây Quế Sơn, Hiệp Đức, ông bị thương nặng và bị bắt khi không thể di chuyển. Từ nhà lao Hội An, ông bị chuyển ra nhà lao Thừa Phủ để đưa ra xét xử tại Huế. Tại phiên tòa, ông kiên quyết bảo vệ lập trường của mình và bị tuyên án tù chung thân.
Ngày 26/6/1965, Phan Đình Tựu bị đày ra nhà tù Côn Đảo. Từ đây, cuộc đời ông gắn với một trong những giai đoạn đấu tranh quyết liệt của tù chính trị trên đảo.
Bị giam cầm nhưng không khuất phục
Theo hồi ức và tài liệu của các cựu tù chính trị, ngay khi những người tù mới đặt chân đến Côn Đảo, họ phải đối mặt với những màn thị uy, đánh đập và đe dọa. Tại các trại giam, ban quản lý nhà tù tìm cách buộc tù chính trị chào cờ của chính quyền Sài Gòn, coi đây là biện pháp ép buộc họ từ bỏ lập trường chính trị.
Phan Đình Tựu tham gia phong trào chống cưỡng bức chào cờ. Trong các năm 1966–1967, ông phải chịu nhiều hình thức giam cầm và trừng phạt khắc nghiệt. Sức khỏe suy kiệt, đôi chân bị tổn thương nặng, nhưng ông vẫn tranh thủ học tập văn hóa, tìm hiểu chính trị, làm thơ và động viên bạn tù.
Từ cuối năm 1967 sang năm 1968, phong trào đấu tranh của tù án chính trị tiếp tục phát triển. Nhiều người bị đưa vào khu biệt giam Chuồng Cọp Côn Đảo, phải chịu cảnh chen chúc, thiếu nước uống, thiếu thức ăn, bị rải vôi bột và đánh đập. Bất chấp hoàn cảnh ấy, những cuộc đấu tranh và tuyệt thực phản đối chế độ nhà tù hà khắc vẫn diễn ra.
Tiếng hát giữa chốn lao tù
Điều khiến Phan Đình Tựu được nhắc nhớ đặc biệt trong lịch sử nhà tù Côn Đảo không chỉ là sự kiên định trước các cuộc tra hỏi, mà còn là tiếng hát của ông giữa những phòng giam và chuồng cọp.
Theo tư liệu hồi ký, khi bị chất vấn vì không chịu chào cờ, ông khẳng định mình là chiến sĩ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam và không thừa nhận chính quyền Sài Gòn. Sự cứng cỏi ấy khiến ông nhiều lần bị đánh đập, biệt giam.
Trong đau đớn và suy kiệt, ông vẫn gọi tên những người đồng đội, hát các bài ca cách mạng và ngâm thơ để tiếp thêm nghị lực cho tập thể. Với những người đang phải đối mặt với đói khát, bệnh tật và đe dọa từng ngày, tiếng hát không chỉ là sự an ủi mà còn là cách khẳng định rằng niềm tin của họ chưa bị khuất phục.
Tư liệu Đấu tranh bảo vệ khí tiết ở nhà tù Côn Đảo thời chống Mỹ ghi lại việc mỗi lần nghe ông hát, lực lượng cai ngục và trật tự lại tìm cách ngăn cản bằng bạo lực. Thế nhưng sau những đợt đàn áp, khi tỉnh lại, ông vẫn tiếp tục động viên bạn tù bằng những bài ca, câu thơ của mình.
Đêm cuối tháng 5/1968 và sự hy sinh của Phan Đình Tựu
Đầu tháng 5/1968, các cuộc đàn áp phong trào chống cưỡng bức chào cờ tại Côn Đảo tiếp tục diễn ra ác liệt. Phan Đình Tựu trở thành một trong những người bị nhắm đến vì thái độ không khuất phục và ảnh hưởng tinh thần đối với đồng đội.
Các tài liệu kể lại thời điểm và tình tiết những giờ cuối đời của ông có một số khác biệt. Tuy nhiên, những nguồn sử liệu đều ghi nhận ông đã hy sinh trong cuộc đàn áp tù chính trị tại Côn Đảo năm 1968. Trong các lễ tưởng niệm tại Côn Đảo, ngày 28/5/1968 được sử dụng làm mốc tưởng nhớ Anh hùng Phan Đình Tựu.
Sự hy sinh của ông để lại nỗi đau và lòng kính trọng sâu sắc trong những người bạn tù. Tiếng hát từng vang lên giữa cảnh giam cầm trở thành biểu tượng của tinh thần đấu tranh không khuất phục, nhắc nhở những người ở lại tiếp tục đoàn kết và giữ vững khí tiết.
Nơi tưởng nhớ người chiến sĩ tại Nghĩa trang Hàng Dương
Hiện nay, phần mộ Anh hùng Phan Đình Tựu nằm tại khu C, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo. Đây là nơi nhiều du khách, người dân và các đoàn về nguồn đến dâng hương, tìm hiểu lịch sử đấu tranh của những người đã hy sinh trong hệ thống nhà tù trên đảo.
Ngày 28/5 hằng năm là dịp tưởng nhớ Phan Đình Tựu, tri ân một người con xứ Quảng đã dành tuổi trẻ cho cách mạng. Các hoạt động dâng hương, dâng hoa và tìm hiểu cuộc đời ông góp phần gìn giữ ký ức lịch sử Côn Đảo. Chương trình lễ tưởng niệm chính thức, nếu có, được công bố theo từng năm và không nên mặc định có lịch tổ chức cố định.
Danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Ngày 26/4/2018, Phan Đình Tựu được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận lòng kiên trung và sự hy sinh của ông trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.
Cuộc đời ông bắt đầu từ những làng quê Quảng Nam, rồi đi qua chiến trường, nhà lao và cuối cùng dừng lại ở Côn Đảo. Nhưng câu chuyện về ông vẫn sống trong ký ức đồng đội và các tư liệu lịch sử. Đặc biệt, tiếng hát giữa lao tù đã vượt ra khỏi một câu chuyện cá nhân, trở thành hình ảnh gợi nhớ sức mạnh tinh thần của những người tù chính trị.
Tưởng nhớ để tiếng hát không bị lãng quên
Ngày nay, khi tìm hiểu các di tích nhà tù Côn Đảo, những bức tường đá, song sắt và chuồng cọp chỉ kể được một phần câu chuyện. Phía sau đó còn là sự gắn bó giữa các tù nhân, những lớp học bí mật, những bài thơ và tiếng hát đã giúp họ vượt qua hoàn cảnh khắc nghiệt.
Tưởng nhớ Phan Đình Tựu vào ngày 28/5 cũng là tưởng nhớ sức mạnh ấy: có thể giam cầm thể xác, nhưng không dễ dập tắt niềm tin và tiếng hát của con người.
Nguồn tư liệu tham khảo: Người đất Quảng với Côn Đảo, Ban Liên lạc tù chính trị Côn Đảo TP. Đà Nẵng, NXB Đà Nẵng; Kiên trung bất khuất, Hội Người tù yêu nước tỉnh Quảng Nam, 2005, tr. 204–219; bút ký Hạt giống đỏ, tr. 12–13; Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, lễ tưởng niệm ngày 28/5/2026; tư liệu lịch sử và bài viết về đấu tranh trong nhà tù Côn Đảo.
Ghi chú tư liệu: Bản tài liệu tiểu sử có nguồn ghi ông hy sinh đêm 29/5/1968, trong khi các lễ tưởng niệm chính thức tại Côn Đảo năm 2025 và 2026 sử dụng mốc 28/5/1968. Bài viết chọn ngày 28/5 cho mục sự kiện, đồng thời ghi nhận sự khác biệt này để tiếp tục đối chiếu hồ sơ gốc.
