Ngày 6/9 tại Côn Đảo: Tưởng nhớ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong (1902–1942)
Ngày 6/9 hằng năm là dịp tưởng nhớ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong (1902–1942), nhà lãnh đạo cách mạng Việt Nam đã hy sinh tại Nhà tù Côn Đảo khi mới 40 tuổi. Cuộc đời hoạt động, những ngày tháng cuối cùng tại Trại Phú Sơn và phần mộ của ông ở Nghĩa trang Hàng Dương là những dấu ấn sâu sắc trong lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Giữa không gian trang nghiêm của Nghĩa trang Hàng Dương, phần mộ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong là một trong những địa điểm được người dân và các đoàn khách tìm đến tưởng niệm. Ông từng hoạt động ở nhiều quốc gia, góp phần khôi phục và xây dựng tổ chức Đảng trong giai đoạn khó khăn, trước khi bị thực dân Pháp bắt giam và lưu đày ra Côn Đảo.
Ngày 6/9/1942, Lê Hồng Phong qua đời sau thời gian dài chịu chế độ tù đày khắc nghiệt. Hơn tám thập kỷ sau, câu chuyện về ông vẫn được lưu giữ trong những hoạt động tưởng niệm, giáo dục truyền thống và các hành trình tìm hiểu lịch sử Côn Đảo.
Lê Hồng Phong: Từ người thanh niên xứ Nghệ đến nhà lãnh đạo cách mạng
Lê Hồng Phong, tên thật là Lê Huy Doãn, sinh ngày 6/9/1902 tại vùng Hưng Nguyên, Nghệ An. Từ khi còn trẻ, ông chứng kiến những khó khăn của người dân dưới chế độ thuộc địa, rồi đến khu vực Vinh – Bến Thủy làm việc và sớm tiếp xúc với các hoạt động yêu nước.
Năm 1924, Lê Hồng Phong cùng Phạm Hồng Thái và một số thanh niên yêu nước xuất dương, qua Thái Lan rồi sang Trung Quốc tìm đường hoạt động cách mạng. Tại Quảng Châu, ông tham gia Tâm Tâm xã, tổ chức của thanh niên Việt Nam yêu nước ở nước ngoài.
Sau đó, ông được gặp Nguyễn Ái Quốc, tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và được đào tạo về lý luận, tổ chức cách mạng. Hành trình ấy đánh dấu bước chuyển từ lòng yêu nước của một thanh niên sang con đường hoạt động chính trị có tổ chức.
Những năm học tập và hoạt động tại Liên Xô
Trong giai đoạn 1926–1931, Lê Hồng Phong được học tập tại các cơ sở đào tạo quân sự và chính trị. Sau thời gian học tại Trường Quân sự Hoàng Phố ở Trung Quốc, ông sang Liên Xô, được đào tạo về quân sự, hàng không và tiếp tục nghiên cứu tại Trường Đại học Lao động Cộng sản Phương Đông.
Quá trình này giúp ông tích lũy kiến thức, kinh nghiệm tổ chức và những mối liên hệ trong phong trào cách mạng quốc tế. Cuối năm 1931, ông trở lại Trung Quốc, tham gia công tác khôi phục các cơ sở của Đảng trong bối cảnh phong trào cách mạng ở Đông Dương đang chịu sự đàn áp mạnh.
Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và vai trò khôi phục tổ chức Đảng
Đầu thập niên 1930, nhiều cán bộ lãnh đạo bị bắt, các tổ chức cơ sở bị phá vỡ và công tác liên lạc giữa các lực lượng cách mạng gặp khó khăn. Trong hoàn cảnh đó, Lê Hồng Phong tham gia xây dựng lại hệ thống tổ chức và củng cố hoạt động của Đảng Cộng sản Đông Dương.
Năm 1934, ông cùng các đồng chí thành lập Ban Chỉ huy ở ngoài của Đảng tại Ma Cao, giữ vai trò quan trọng trong công tác chỉ đạo và chuẩn bị Đại hội đại biểu lần thứ nhất.
Tháng 3/1935: Được bầu làm Tổng Bí thư
Tháng 3/1935, Đại hội đại biểu lần thứ nhất của Đảng Cộng sản Đông Dương được tổ chức tại Ma Cao, Trung Quốc. Lê Hồng Phong được bầu làm Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng, đảm nhiệm cương vị này trong giai đoạn từ tháng 3/1935 đến tháng 7/1936.
Đây là một thời kỳ có ý nghĩa quan trọng đối với việc củng cố tổ chức, điều chỉnh phương hướng và duy trì hoạt động của phong trào cách mạng.
Tháng 7/1935: Tham dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản
Tháng 7/1935, Lê Hồng Phong dẫn đầu đoàn đại biểu của Đảng tham dự Đại hội lần thứ VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva, Liên Xô. Tại Đại hội, ông được bầu làm Ủy viên Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản.
Sự kiện thể hiện vai trò của ông trong việc duy trì mối liên hệ giữa phong trào cách mạng Việt Nam với các tổ chức cộng sản quốc tế thời kỳ ấy. Những năm tiếp theo, ông tiếp tục tham gia hoạt động lãnh đạo và xây dựng phong trào đấu tranh tại Đông Dương.
Những lần bị bắt và con đường lưu đày ra Côn Đảo
Tháng 11/1937, Lê Hồng Phong trở về nước, hoạt động với bí danh La Anh. Trong bối cảnh tình hình chính trị Đông Dương biến động mạnh, ông tiếp tục công tác tổ chức phong trào cách mạng ở Nam Kỳ.
Ngày 22/6/1939, ông bị mật thám Pháp bắt tại Sài Gòn, sau đó bị kết án sáu tháng tù và chịu các biện pháp hạn chế cư trú. Cuối năm 1939, chính quyền thực dân đưa ông về Nghệ An quản thúc.
Đầu năm 1940, ông tiếp tục bị bắt, đưa vào giam tại Khám Lớn Sài Gòn. Đến cuối năm 1940, thực dân Pháp đày ông ra Côn Đảo. Từ một người từng tham gia hoạt động cách mạng ở Trung Quốc, Liên Xô và nhiều địa bàn trong nước, Lê Hồng Phong trở thành tù nhân trong hệ thống nhà tù khắc nghiệt giữa biển khơi.
Những ngày cuối đời tại Trại Phú Sơn, Nhà tù Côn Đảo
Tại Côn Đảo, Lê Hồng Phong bị giam giữ trong điều kiện đặc biệt hà khắc. Theo tư liệu lịch sử và hồi ức cựu tù, ông bị đưa vào khu cấm cố thuộc Banh II, nay gắn với di tích Trại Phú Sơn.
Tù nhân nơi đây thường phải đối diện với tình trạng thiếu ăn, bệnh tật và nhiều hình thức trừng phạt. Đối với một người từng giữ cương vị lãnh đạo cấp cao của Đảng, sự giám sát và đàn áp còn đặc biệt gay gắt.
Câu chuyện về bát cơm chan máu
Trong những câu chuyện được lưu truyền về thời gian Lê Hồng Phong bị giam tại Côn Đảo, có chi tiết ông bị lính cai ngục đánh đập ngay khi đang ăn. Máu từ những vết thương chảy xuống bát cơm, nhưng ông vẫn cố tiếp tục ăn để duy trì sức lực.
Câu chuyện thường được nhắc cùng lời nói thể hiện ý chí bất khuất trước sự đàn áp. Khi giới thiệu cho du khách, cần hiểu các tình tiết và lời đối đáp qua nguồn hồi ức, thuyết minh di tích, không coi đó là bản ghi chép trực tiếp từng lời nói vào thời điểm xảy ra sự việc.
Ngày 6/9/1942: Lê Hồng Phong hy sinh tại Côn Đảo
Sau những năm tháng bị giam cầm, sức khỏe Lê Hồng Phong suy yếu nghiêm trọng. Những trận đòn, chế độ sinh hoạt thiếu thốn và bệnh tật khiến thể trạng ông ngày càng kiệt quệ.
Theo các tư liệu tưởng niệm, ông qua đời vào trưa ngày 6/9/1942 tại xà lim số 5, khu cấm cố Banh II, khi mới 40 tuổi. Trước lúc đi xa, ông được kể lại đã gửi lời nhắn tới các đồng chí, khẳng định niềm tin vào thắng lợi của sự nghiệp cách mạng.
Lời nhắn được ghi lại qua các tài liệu lịch sử và hồi ức, trở thành một phần ký ức về Tổng Bí thư Lê Hồng Phong tại Côn Đảo. Đây là câu chuyện về sự kiên định trước nghịch cảnh, đồng thời nhắc nhớ những mất mát mà nhiều thế hệ tù chính trị đã phải trải qua.
Phần mộ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong tại Nghĩa trang Hàng Dương
Ngày nay, phần mộ Lê Hồng Phong nằm tại khu A, Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo. Đây là địa điểm được nhiều đoàn đại biểu, người dân và du khách đến dâng hương trong các hành trình tri ân.
Khu mộ được tôn tạo trang nghiêm, có bia tưởng niệm và những thông tin giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp của ông. Nghĩa trang Hàng Dương không chỉ là nơi an nghỉ của các nhân vật lịch sử được nhiều người biết đến mà còn là nơi tưởng nhớ các chiến sĩ, người yêu nước và tù nhân đã hy sinh trong thời kỳ nhà tù.
Trong cùng khu A còn có phần mộ nhà yêu nước Nguyễn An Ninh cùng nhiều người từng bị giam giữ và hy sinh tại Côn Đảo. Đứng trước những phần mộ ấy, người tham quan có cơ hội hiểu sâu sắc hơn về một giai đoạn lịch sử nhiều gian khổ.
Đọc thêm: Nghĩa trang Hàng Dương – Di tích lịch sử đặc biệt.
Ngày 6/9 tại Côn Đảo: Hoạt động tưởng niệm Tổng Bí thư Lê Hồng Phong
Ngày 6/9 hằng năm là mốc kỷ niệm ngày sinh và ngày hy sinh của Tổng Bí thư Lê Hồng Phong. Tại Côn Đảo, các cơ quan, đoàn thể và người dân đã tổ chức nhiều hoạt động dâng hương, dâng hoa tưởng nhớ ông vào những dịp kỷ niệm.
Hoạt động tưởng niệm năm 2026
Ngày 6/9/2026, tại Nghĩa trang Hàng Dương và Đền thờ Côn Đảo, địa phương tổ chức lễ kỷ niệm 124 năm ngày sinh và tưởng niệm 84 năm ngày hy sinh của Tổng Bí thư Lê Hồng Phong.
Tại phần mộ ở khu A Nghĩa trang Hàng Dương, đại diện các cơ quan, đoàn thể và người dân dâng hương, dâng hoa bày tỏ lòng thành kính. Những hoạt động tưởng niệm cũng là dịp giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ và tìm hiểu lịch sử vùng đất Côn Đảo.
Lưu ý: Ngày 6/9 là mốc tưởng niệm hằng năm, nhưng thời gian, địa điểm và chương trình cụ thể của mỗi năm cần được cập nhật theo thông báo chính thức của đơn vị tổ chức.
Hành trình tìm hiểu Lê Hồng Phong tại Côn Đảo
1. Nghĩa trang Hàng Dương
Đây là nơi an nghỉ của Lê Hồng Phong và nhiều chiến sĩ cách mạng, người yêu nước đã hy sinh trong thời kỳ tù đày. Du khách có thể đến khu A để dâng hương, đọc bia tưởng niệm và tìm hiểu các dấu mốc quan trọng trong cuộc đời ông.
2. Di tích Trại Phú Sơn
Trại Phú Sơn, còn được gọi là Banh II, là một phần của hệ thống Nhà tù Côn Đảo. Nơi đây gắn với những ngày tháng cuối đời của Lê Hồng Phong trong điều kiện giam giữ khắc nghiệt. Những phòng giam, hành lang và công trình còn lưu giữ giúp người tham quan hình dung rõ hơn về cuộc sống tù đày.
Xem thêm: Di tích Trại Phú Sơn tại Côn Đảo.
3. Bảo tàng Côn Đảo
Bảo tàng Côn Đảo giới thiệu lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất này, các giai đoạn của hệ thống nhà tù cùng phong trào đấu tranh của tù chính trị. Đây là điểm đến phù hợp để tìm hiểu bối cảnh lịch sử liên quan đến Lê Hồng Phong.
4. Đền thờ Côn Đảo
Đền thờ Côn Đảo là không gian tưởng niệm những người đã hy sinh trong lịch sử đấu tranh của dân tộc. Du khách có thể kết hợp viếng đền với tham quan Nghĩa trang Hàng Dương và các di tích nhà tù.
Khi đến các địa điểm tưởng niệm, du khách nên mặc trang phục lịch sự, giữ trật tự, tuân thủ hướng dẫn của đơn vị quản lý và gìn giữ cảnh quan chung.
Di sản và tấm gương Lê Hồng Phong đối với thế hệ hôm nay
Cuộc đời Lê Hồng Phong gắn liền với nhiều giai đoạn biến động của lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX. Từ người thanh niên rời quê hương tìm đường cứu nước, qua quá trình học tập và hoạt động ở nhiều quốc gia, đến khi giữ cương vị Tổng Bí thư và bị lưu đày ra Côn Đảo, ông dành phần lớn cuộc đời cho hoạt động cách mạng.
Những đóng góp của ông trong công tác tổ chức, xây dựng lực lượng và duy trì phong trào ở giai đoạn khó khăn là một phần quan trọng của lịch sử cách mạng Việt Nam. Câu chuyện những ngày cuối đời tại Côn Đảo cũng gợi ra suy ngẫm về lòng kiên định, tinh thần trách nhiệm và phẩm giá con người trước nghịch cảnh.
Ngày 6/9 tại Côn Đảo: Tưởng nhớ một cuộc đời tận hiến
Giữa những hàng cây tại Nghĩa trang Hàng Dương, phần mộ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong vẫn là nơi nhiều người đến dâng hương và tìm hiểu lịch sử. Từ những năm hoạt động ở nước ngoài, thời gian lãnh đạo phong trào trong nước đến những ngày cuối đời ở Trại Phú Sơn, cuộc đời ông đã trở thành một phần ký ức của Côn Đảo.
Những dấu tích nhà tù, câu chuyện lưu giữ qua tư liệu và hồi ức cựu tù cùng các hoạt động tưởng niệm hôm nay tiếp tục nối quá khứ với hiện tại.
Ngày 6/9 tại Côn Đảo là dịp tưởng nhớ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong, tri ân những người đã hy sinh vì độc lập dân tộc và nhắc nhở thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình, tự do và trách nhiệm đối với đất nước.
Tìm hiểu thêm các nhân vật lịch sử, ngày tưởng niệm và hoạt động văn hóa tại Lịch sự kiện Côn Đảo trên vetaucondao.vn.
English version: 6 September on Con Dao: Remembering General Secretary Lê Hồng Phong.
