Ngày 5/2 tại Côn Đảo: Tưởng nhớ Anh hùng Trần Văn Thời (1902–1942)
Ngày 5/2 là dịp tưởng nhớ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Thời (1902–1942), người chiến sĩ cách mạng kiên trung, từng giữ cương vị Bí thư Tỉnh ủy Bạc Liêu và đã hy sinh trong nhà tù thực dân tại Côn Đảo. Cuộc đời ông gắn với phong trào cách mạng Nam Bộ và để lại dấu ấn sâu đậm trong ký ức lịch sử của người dân vùng đất cực Nam Tổ quốc.
Từ người nông dân hiếu học đến chiến sĩ cách mạng
Trần Văn Thời sinh năm 1902 tại ấp Giao Vàm, xã Phong Lạc, quận Cà Mau, thuộc tỉnh Bạc Liêu thời bấy giờ. Xuất thân trong một gia đình nông dân, ông sớm nổi tiếng là người cần cù, ham học và gần gũi với bà con. Dù không có điều kiện học hành đầy đủ, ông tranh thủ những buổi tối để nhờ người trong xóm hướng dẫn đọc, viết chữ Quốc ngữ.
Tính tình chân thành, sẵn lòng giúp đỡ người khác khiến ông được bà con tin cậy. Khi phong trào đấu tranh chống áp bức tại Nam Bộ phát triển, những phẩm chất ấy giúp Trần Văn Thời gắn bó với quần chúng và từng bước đến với con đường cách mạng.
Năm 1936, ông được đồng chí Phạm Hồng Thám, người từng vượt ngục Côn Đảo trở về, tuyên truyền, giác ngộ và giới thiệu tham gia tổ chức cách mạng. Tháng 7/1937, Trần Văn Thời được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, sinh hoạt tại Chi bộ xã Phong Lạc rồi tiếp tục hoạt động ở khu vực Tân Hưng, Lung Lá – Nhà Thể.
Trong quá trình hoạt động tại cơ sở, ông cùng đồng đội vận động nông dân, xây dựng tổ chức và lãnh đạo các cuộc đấu tranh chống áp bức, bóc lột. Từ một người lao động bình dị, Trần Văn Thời dần trở thành cán bộ cách mạng được tín nhiệm.
Vai trò lãnh đạo trong phong trào cách mạng Nam Bộ
Tháng 2/1938, Trần Văn Thời được bầu vào Ban Chấp hành Quận Đảng bộ Cà Mau. Tháng 5/1940, tại hội nghị đại biểu Đảng bộ tỉnh Bạc Liêu, ông được bầu làm Bí thư Tỉnh ủy và được chỉ định tham gia Liên Tỉnh ủy Hậu Giang.
Trên cương vị lãnh đạo, ông chú trọng việc củng cố cơ sở, phát triển lực lượng quần chúng và chuẩn bị cho phong trào đấu tranh vũ trang. Trong bối cảnh chính quyền thực dân tăng cường đàn áp, Trần Văn Thời đề cao sự thận trọng, việc đánh giá đúng tương quan lực lượng và lựa chọn thời cơ khởi nghĩa.
Tên tuổi ông gắn liền với phong trào cách mạng ở Cà Mau, Bạc Liêu và công tác chuẩn bị cho cuộc Khởi nghĩa Hòn Khoai ngày 13/12/1940. Sau những cuộc đàn áp khốc liệt, ông cùng nhiều cán bộ, chiến sĩ tiếp tục xây dựng lực lượng tại vùng rừng U Minh, duy trì cơ sở cách mạng.
Bị bắt, đày ra Côn Đảo và hy sinh trong nhà tù
Năm 1941, Trần Văn Thời được điều động đến Châu Đốc tiếp tục hoạt động bí mật. Tại đây, ông sử dụng tên Nguyễn Văn Chất để tránh sự truy lùng của mật thám Pháp.
Tháng 5/1941, do bị chỉ điểm, ông cùng một số đồng chí bị bắt và đưa về Sa Đéc. Dù phải chịu đựng những cuộc tra tấn nặng nề, ông vẫn giữ vững khí tiết, không khai báo về tổ chức và đồng đội. Tòa án thực dân Pháp kết án ông 10 năm tù cấm cố và 15 năm lưu đày biệt xứ, sau đó đưa ra Côn Đảo.
Tại nhà tù Côn Đảo, những thương tích từ quá trình tra tấn cùng chế độ giam cầm khắc nghiệt đã khiến sức khỏe của ông ngày càng suy kiệt. Theo tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo, Trần Văn Thời hy sinh ngày 5/2/1942, khi mới 40 tuổi.
Sự hy sinh của ông là mất mát lớn đối với phong trào cách mạng và nhân dân quê hương Cà Mau, đồng thời để lại tấm gương về lòng kiên trung và tinh thần bất khuất trước sự đàn áp của thực dân.
Ngày 5/2 trong hoạt động tưởng niệm tại Côn Đảo
Côn Đảo là nơi lưu giữ ký ức về nhiều thế hệ người Việt Nam yêu nước đã bị giam cầm, hy sinh trong hệ thống nhà tù thực dân. Trong các hoạt động tri ân tại đây, ngày 5/2 gắn với việc tưởng nhớ Anh hùng Trần Văn Thời.
Sáng 5/2/2015, lễ giỗ lần thứ 73 của ông được tổ chức tại khu D, Nghĩa trang Hàng Dương, với sự tham dự của đại diện chính quyền, các đoàn thể, cựu tù chính trị và nhân dân Côn Đảo. Ngày 5/2/2017, lễ tưởng niệm lần thứ 75 tiếp tục được tổ chức tại Đền thờ Côn Đảo.
Những lễ tưởng niệm này thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, góp phần gìn giữ ký ức lịch sử và giúp thế hệ hôm nay hiểu thêm về những con người đã dâng hiến cuộc đời cho độc lập dân tộc.
Tên tuổi Trần Văn Thời còn mãi với quê hương Cà Mau
Để ghi nhớ công lao của người cán bộ cách mạng kiên trung, năm 1948, tên Trần Văn Thời được đặt cho một đơn vị hành chính ở vùng U Minh. Về sau, tên ông tiếp tục hiện diện trên nhiều địa danh, tuyến đường, trường học và công trình tưởng niệm tại Cà Mau và các địa phương Nam Bộ.
Năm 2011, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sự ghi nhận ấy là lời tri ân dành cho một người con của quê hương Cà Mau đã dành cuộc đời mình cho sự nghiệp cách mạng.
Tưởng nhớ để gìn giữ những giá trị lịch sử
Mỗi dịp 5/2, câu chuyện về Anh hùng Trần Văn Thời nhắc chúng ta nhớ đến một thế hệ chiến sĩ cách mạng đã chiến đấu trong hoàn cảnh vô cùng gian khó. Từ quê hương Cà Mau đến nhà tù Côn Đảo, cuộc đời ông là một phần của lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Việc tìm hiểu và tưởng nhớ Trần Văn Thời cũng là một cách gìn giữ những giá trị lịch sử đặc biệt của Côn Đảo, đồng thời truyền lại cho các thế hệ sau tinh thần yêu nước, lòng kiên định và ý thức trân trọng hòa bình.
Nguồn tư liệu: Hồ sơ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Thời; Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bạc Liêu, tập I (1927–1975), Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Bạc Liêu, 2002; Trung tâm Bảo tồn Di tích Quốc gia Côn Đảo: Kỷ niệm 73 năm ngày hy sinh của Trần Văn Thời.
Ghi chú biên tập: Một số nguồn tiểu sử ghi khác về ngày mất. Bài viết sử dụng ngày 5/2 theo tư liệu và hoạt động tưởng niệm do đơn vị bảo tồn di tích tại Côn Đảo công bố.
